Nasıl Eğlenirlermiş?

          Osmanlı tarihinde bazı padişahların çocukları doğduğu veya evlendiği zaman muhteşem şenlikler yapıldığı görülmüştür. Üçüncü Mustafa'nın da, padişah olduktan bir buçuk sene sonra bir kızı doğunca on gün, on gece şenlik yapılması emrolundu. İstanbul cidden eğlenceli ve fakat oldukça da israflı günler geçirdi. Görülmedik hediyeler verildi, ziyafetler tertip edildi. Musiki alemleri yapıldı, muhtelif eğlence sanatkarları tarafından hünerler gösterildi. Her taraf donandı, aydınlandı. 1759 yılında doğan bu Hibetullah Sultana yapılan şenlikleri Şair Haşmet Efendi, zamanın sadrazamı Ragıp Paşa'nın emriyle ve "Viladetnamei Hümayun" adı altında tasvir ederek yazdı.

          Bu eserden, donanmanın sekizinci gününü tasvir eden, kudretli tarihçimiz Reşat Ekrem Koçu tarafından günün diline çevrilmiş, parçayı aşağıya alıyoruz:

          Vaktaki donanmanın sekizinci günü geldi, herkeste zevk ve sefadan el ve etek çeker suretleri belirdi. Nihayet esnafın, ordu sefere çıkarken tertip ettikleri alaylar gibi büyük bir esnaf alayı tertip edildi. Evvela her bir esnafın dükkanının ziyneti ve yüz akı olan, müşteri aldatıcı çırakları kırmızı şallar ve al mintanlarla ortalığı kızılca kıyamete döndürüp destan levendane, reftarı mestane, gamze gammaz, dide füsunsaz, kamet kıyamet, kıyafet afet, donanmanın hitamı gününde Sultanahmet camisi avlusunda alay tertibi için, güneşe ya doğ, ya doğduk diyerek, toplandılar. Gün doğduktan sonra alay tertip ederek o servü hiramanlar saf saf durdular. Ustaları da bayramlık esvaplarını giymiş olarak önlerine düştü. Diba ve zerbaft'dan bayraklar açıldı, telakatli duacılar tedarik edildi.

          Her esnaf sınıfı, bir tahtıravan üzerinde sanat ve işlerini teşhir etmişlerdi, her sınıfın sonunda bir mehter takımı bulunuyordu, bu suretle esnaf birbirlerinden ayırt olmuşlardı.

          En önde çiftçiler bulunuyordu. İçlerinde çiftçi eline düşmüş doğana benzeyen bir mehpare civan ziraat alet ve edevatını taşıyordu. Babı Hümayundan girdiler, ortakapı önünde hürmetle eğilerek kulluklarını arz ettiler. Duacıları, hünkarın ömrünün ve devletinin bereketine dua etti; padişahın ihsanlarını alıp tertip üzere Babı Hümayundan çıkıp Alayköşkü altından geçtiler, oradan sadrazam sarayına vardılar; orada arz odasının baktığı meydana girdiler, yüzlerini toprağa sürüp padişahın ve sadrazamın hayır dualarını ettiler. Sadrazam tarafından hallerine münasip top top diba askılar ihsan olundu, duacılarına ve bayraktarlarına ve sanatlarını gösterenlere deste deste birçok ihsanlar verilerek gönülleri hoş edildi; ve sarayın ard kapısından çıkmalarına izin verildi.

          Çiftçilerden sonra ekmekçiler geliyordu. Bir araba üzerine fırın kurmuşlardı; önünde bir fırıncı dilberi ekmeklerini teraziye koymuştu. Arkalarından kasap güruhu geliyordu. Etli canlı delikanlılarını henüz koyundan çıkmış körpe kuzu gibi önlerine katmışlar, "şevketlü padişahımızın koç başına kurban olalım" diyerek öküz kadar koçları altın teller ve mücevher sorguçlariyle süsliyerek, küçük kasap çırağı çocukların da kimi kaval çalarak, kasapbaşı ağa, da yirmi otuz nefer çuhadar ile haşmetli geçtiler.

          Arkalarından bakkallar geliyordu. Fıstık dudaklı, badem gözlü bakkal güzelleri, işve satarak, ayakdaşlariyle yağlı ballı sohbet ederek omuz omuza, mükemmel ve tertipli ve teraziyle narha gelmez bahşiş ve ihsanlarını alıp geçtiler.

          Arkalarından berberlerin gümüş sineli, ayine yüzlü dilberleri kimi edilbane ve kimi tarzı levendane ile göğüsleri açık, kollan sıvalı adap ile geçtiler.

          Sonra okçular ve yaycılar esnafının kirpikleri ok, kaşları yay, güzellik ve letafet meydanının tozkoparanları yaydan kurtulmuş ok gibi geçtiler ve kabza kabza ihsanlar aldılar, debdebe ve gösterişte taş diktiler.

          Arkalarından simkeşlerin sırma perçemli ve gümüş tenli, yasemin bedenli güzelleri:

Haddeden geçmiş nezaket yalü bal olmuş sana edası hallerini vasfeden, bazularını gümüş külçesi gibi Uşşakın gözleriyle damgalayarak geçtiler.

          Sonra meyvacılar ve çiçekçiler, arkasından kebapçılar, bunlar bitince şekercilerin tatlı dilli şakirdam: ‘’Almaz mısın akideyi miski bahasına’’ gibi etrafa tatlı tatlı latifeler ederek geçtiler.

          Arkasından kürkçüler, kaşları samur, didesi mahmur çırakları samur ve sincaba gömülmüş olarak geçtiler. Arkalarından terziler, güzellik kumaşını naz ve istiğna endazesiyle ölçerek geçtiler. Onların arkasından bir kaide kalıplı kıyafetli seyircileri alay seyrine aceleden yalın ayak, kimini de iki ayağını bir pabuca sokturarak getirten kavaf civanları geçtiler.

          Onlardan sonra mumcular esnafı, cevahir bedestanı sermayedarları, Sipahipazarı esnafı, yorgancıların müsellah ve müzeyyen şehleventleri, Hint ve İran kıyafetleriyle Valde hanı ve Vezir hanı tüccarları, omuzlarında eşsiz Tüs ve Kaşmir şallariyle geçtiler.

          Arkalarından mücellitler ve kağıtçılar, Mısır çarşısı bezirganları, Keten pazarı esnafı, karadan yelkenlerini açmış ve toplarım atan bir kalyon yürüterek geçtiler.

          Elhasıl esnaf alayı gün doğarken başladı, gece yarışma, saat altıya, yediye (ezani saat) varıncaya kadar devam etti; yüz kırk beş adet muhtelif esnaf geçti. Her sınıf esnafın arkasından bir saz takımı gidiyordu. O gece, şehrayinin sonu idi. Ertesi sabah herkesin işiyle güciyle uğraşması ferman buyuruldu.