Eski İstanbul'da Kadın Hamamları

          Hamamlar, her türlü hak ve hürriyetten mahrum yaşayan eski Türk kadınlarının eğlence yerlerinden biriydi Gelin hamamı,  loğusalık hamamı… Hamamda kavgalar...

          Çoğunu,  fetihten sonra,  Bizanslılardan kendimize mal etmiş olduğumuz bir takım batıl ananelerin zebunu olarak hemen her türlü hak ve hürriyetten mahrum yaşayan Osmanlı kadınının en büyük eğlencelerinden biri hamam alemi idi.

          Kendi evinin dört duvarı arasında bir nevi esir hayatı yaşayan, kocasının karısı ve evladının anası olmaktan ziyade onlara hizmetkarlık eden o devrin kadını işten ve eğlencesizlikten bunaldığı zaman soluğu çarşı hamamında alırdı.

          Ve bu sade halk kadınına mahsus değil, konaklarında ve yalılarında birkaç kurnalı, kubbeli ve tepe camlı, külhanla ısınır hususi hamamları bulunan kibar hanımefendiler de bu eğlentilere çok rağbet gösterirlerdi.

          İstanbul’un semt semt, kimi suyu, kimi temizliği ve ferahlığı, kimi "ana" ve "natır"larının, ''usta" larının terbiyesi, neşesi, tecrübesi, türlü türlü marifetleri ile ün almış birçok hamamları vardı. Ekserisi gündüzün kadınlara hasr ve tahsis edilir, bazıları ise erkekler için ayrı, kadınlar için de gene ayrı kısımları ihtiva eden "çifte hamam" şeklinde idi. Bu çifte hamamların kadınlara mahsus kısmının kapısı mutlaka yan bir sokağa açılır, müşteriler oraya çekinmeden, sıkılmadan girip çıkabilirlerdi.

          Az çok kibar, içtimai mevki sahibi bir aile çarşı hamamına gitmeye karar verdi mi, iki üç gün evvelinden, teklifsiz birkaç ahbaba haber gönderilir, o gün için konağa davet edilirdi.

          Sabahleyin erkenden kalfalar bohçaları hazırlarlardı. Her birinin içine birer ipekli fıta, Bursa işi birer peştamal, birer silecek, birer tane baş, yüz ve ayak havlusu, birer lif ve hamam kesesi, kenarları oyalı birer yemeni, saçlar, avuçlar ve tırnaklar için kına, kaşlar için rastık, birer kalıp kuru Girit sabunu, tarak, ayna ve bir de gümüş, yahut ki, fakfon tas konurdu. Sedefli, çuhalı nalınların ise ayrı torbası vardı. Gene başka bir bohçaya temiz birer kat çamaşır da yerleştirildikten sonra bunlar konağın ayvaz tabir edilen adama verilir, önden hamama gönderilirdi.

          Ayvazın hangi kapıya mensup bulunduğunu bilen usta derhal emirler verir, birazdan teşrif buyuracak hanımefendiler için üst kattaki camekanda bir soyunma yeri,  hamamın içinde de bir halvet hazırlatırdı. Yıkandıktan sonra belki canları isterse diye, hamam Vefa’ da, Şehzadebaşı’nda,  Vezneciler veya civarında bulunuyor, mevsim de kışa rastlıyorsa boza, Aksaray’da, D ivanyolun’da, Firuzağada, Ağahamam’da ise turşu ısmarlar, hazır bulundururdu.

          Hamama alelade yıkanmak, aynı zamanda vakit geçirmek maksadıyla gidildiği gibi, hamam hayatın   muayyen safhaları ı ile de alakadar bulunurdu. Bir kız kocaya varacağı zaman,  düğünden bir iki gün evvel gelin hamamına götürülürdü. Kezalik loğusalar için merasimle "kırk hamamı" yapılırdı. Bu hamamlar bilhassa pek eğlenceli olurdu. Gelin hamamı, düğünden iki gün evveline, yani salıya rasgetirilirdi. Bu alemdi güvey tarafının hemen hemen bütün kadın akrabası ve hatırlı ahbapları davet olunurdu. Kız hamama onların hepsinden önce gider, gelenleri birer birer karşılar, izaz ve ikram ederdi.

          Herkes tamam olunca, içeriye, sıcağa girmeden evvel dış avluda, soğuklukta toplanılır, kızın başına bir çarşaf tutulur, kendisine avlu tavaf ettirildikten sonra hep birlikte girilirdi.

          Burada türküler, "alaalahey!" kahkahalar kubbeyi çınlatırken kız türlü türlü takdir sözleri, "Maşallah! Tebarekallah!" lar arasında yıkanır, müteakiben kurnanın içine elmalar, çil paralar, çöreotu, üzerlik atılır, natıra, ana kadına münasip bahşişler verilir, meclisi şenlendirmek İçin celbolunan çengilere paralar yapıştırılırdı.

          Kırk hamamı da aynı suretle bir eğlence vesilesiydi. Burada da çengü çığane ile kınalar yakılır, rastıklar çekilir, türküler, maniler söylenir, şen kahkahalar atılırdı.

          Loğusa yıkandıktan sonra, kendisini doğurtan ve davetliler arasında bulunan ebe hanım onun belini geniş bir kuşakla sıkar, hamamdan çıkacağı sırada da elini kırk defa içine batırarak, kırkladığı bir tas suyu loğusanın basından dökmeyi ihmal etmezdi.

          Ergen erkek evlat sahibi bazı kadınlar çarşı hamamına kendilerine gelin seçmek için de giderlerdi. Orada, kurna başında gözlerine kestirdikleri her hangi bir tazeyi yanındakilerden sorar, soruştururlar, eğer sahipsiz ise Allahın emriyle kendisine talip olurlardı.

          Hamamda, çırılçıplak görülüp de beğenilen kızın, artık evlendikten sonra meydana çıkacak her hangi bir kusuru olamazdı.

— Boy, bos, endam, billur gibi vücut, asmakabağı gibi kollar, sürahi gibi bilekler. Bir ten, bir ten ki, hanım, sorma! Teleme peyniri, lokum şekeri sanırsın. Ya o renk? Hokka gülü gibi, kırk bir kere maşallah...

          Diye methüsena ettiği bir kızı kaynana beğendikten sonra, mahdum ne haddine itiraz etsin? Gözü kapalı alırdı.

          Mahaller karıları için hamam daha geniş ölçüde bir çümbüş yeri idi. Onlara oraya sanki Hıdırellezde Kağıthaneye gider gibi giderler, dolmalar, söğüşler, helvalar götürür, göbektaşının üstüne bağdaş kurup, tepe camlarından kapların içine damlayan kirli buhar suyundan tiksinmeyerek boyuna atıştırırlardı.

          Bir yandan da şunun bunun hakkında yaptıkları dedikodu yüzünden bazen aralarında kavga çıktığı ve birbirlerinin kafasına takunya, nalın, tas fıkrattıkları olurdu. O zaman güçlü kuvvetli hamam abaları müdahale eder, onları bellerinden kavradıkları gibi dışarıya, soğukluğa atarlardı.

Yazan : Ercüment Ekrem Talu