Kapalı Çarşının Tarihi

          TÜRKLERİN ELİNE GEÇEN ŞEHİRLER DİNİ, SOSYAL VE KÜLTÜREL HAYIR MÜESSESELEİYLE SÜSLENİR VE BUNLARA GELİR TEMİNİ İÇİN DE HANLAR, HAMAMLAR, DÜKKANLAR VE ÇARŞILAR YAPTIRILIRDI, Kİ BEDESTEN DE BUNLARDAN BİRİDİR.

          Fatih Sultan Mehmet, camisinin inşaatım tamamladıktan sonra buna ve Ayasofya’ya gelir temini maksadıyla birçok dükkan, çarşı, ev, han, kervansaray, hamam ve değirmen yaptırmıştı. Zaten Türklerin eline geçen şehirler hep bu sayede, yani yaptırılan dini, sosyal ve kültürel hayır müesseseleri ve bunları yaşatmak için yapılan çeşitli binalarla pek kısa bir zamanda birer mamure haline gelmekte idi.

          İşte, Fatihin sözü geçen camisi ve külliyesi için yaptırdığı binalardan, yalnız dükkan ve çarşılar gözden geçirilecek olursa o zamanki İstanbul’u ihya eden ne kadar geniş bir ticaret ve sanat sahasının da kurulduğu anlaşılır.

          Sultan Fatih; medreseleri civarında, Sultan Pazarı adını alan 268 dülkan ve 32 höcre yaptırmıştır ki Saraçlar çarşısı da bunun ilerisinde, yani şimdiki Fatih belediye binası sahasında kurulmuştu. Bu Saraçlar çarşısı 110 dükkandan ibaretmiş. Saraçhane, yakın zamana kadar oldukça mamur bir sanat yuvası halinde iken Fatih yangınında kısmen yandı ve kalanları sonra yıktırıldı. Saraçlar çarşısı yanında Mimar Ayaş mescidi civarında beylik dükkanlar adıyla 35 dükkan ve bunlardan başka şehrin muhtelif yerlerinde darphane, kirişhane, Unkapanı çarşısı, tabakhane, silahhane, Ayasofya çarşısı, bakırcılar çarşısı, Balık pazarı, odun pazarı, Dikilitaş çarşısı namları altında ve ayrıca müteferrik bir çok dükkanlar yaptırılmıştır. Bunları ve yerlerini belirten Fatih vakfiyeleri, Mahmutpaşa’da da 263 dükkan ve 118 sandığı havi Bedesten ile etrafında 849 dükkanın yaptırıldığını göstermektedir ki, bunlarla Fatih vakfı dükkanlarının, bütün sayısı üç bine yaklaşmaktadır.

          Fatih’in sadrazamı Mahmut Paşa, camisini yaptırdıktan sonra buna vakıf olarak hamam ve birçok dükkanlar da yaptırmıştı. Bugün o civara bu paşanın, adı verilmektedir.

          Bedesten hakkında Fatih vakfiyesi: ‘’...Biri bezazistandır ki dekakini bezaziye tabi olunur. Darüssaltanatı seniye de merhum Mahmut Paşa imareti kurbunda Çakırağa Mescidi mahallesinde vakidir. 118 sandığı müştemildir. Tevabiinden olup bunlara muttasıl olan dekakin ile beraber vakfı şeriflerindendir. Havalı bezestanda vaki dükkanlarda bezazlar, takkeciler ve terziler sakin olur; Bitpazarı dedikleri sukda vaki olan dekakini  bezaziyeye tabidir. Mecmuu 849 bab dükkanı’’ muhtevi olduğunu yazmakta ve burada dört bekçinin vazifelendirilip ‘’her gece bu dört sahibi himmetin bezazistan dahilinde beytutet edip erbabı ticaretin emtia ve akmişesin hıfz ve siyanetle’’ mükellef olduklarını tasrih etmektedir.

          Bedestenin ahşap olarak yapılmış olduğu ve bilahare yandığı hakkında iddiaların asılsızlığı aşikardır. Zaten o devirde ahşap bina yapılması mutad olmamakla beraber bilhassa pek kıymetli eşyanın korunması ve aynı zamanda vakıfların geliri için yapılan bu gibi binaların daima kagir ve pek metin olduklarını birçok emsali de göstermektedir. Bedestenin iç kapısında bir kartal resminin bulunması, bunun Bizans zamanından kaldığı rivayetlerine sebep olmuştur. Halbuki vakfiyedeki sarahat, konstrüksiyon ve malzeme bu binanın Türk yapısı olduğunu gösteriyor. Kartal resimleri Selçuklular zamanında da kullanılmıştır. Bu resimli taş emsali veçhile her hangi bir inşaat bakiyesi de olabilir. Maamafih nüktedan seyyahımız Evliya Çelebi, Bedestenin sahaflar, takkeciler, gazazlar ve kuyumcular kapısı namıyla dört methali bulunduğunu söyledikten sonra bu kuş hakkında ‘’Bu kapının üzerinde kanatlarını açmış mehip bir kuş sureti vardır. Bu sureti kapıya nakşetmekten meram, kisbü kar dedikleri, berhava olup tayeran eder vahşi bir kuştur. Eğer bu kuşu bir nezaketle saydedebilirsen bu bezestanda kar edebilirsin’’ tefsirini yapmaktadır.

          İşte şehrimizin namdar Kapalı Çarşı’sının, nüvesi, Fatih Sultan Mehmed’in ve Mahmut Paşa'nın yaptırdığı dükkan, Bedesten ve hanlarıyla doğmuş ve zamanla bir hayli dükkan ve han ilavesiyle büyümüştür. Nitekim çarşıdaki dükkanlara ve kemerlere dikkatle bakılacak olursa, muhtelif devirlerin yapıları olduğu görülür ki zamanlamalarının tayini için vakfiyeleri üzerinde tetkikler yapılması lazımdır.

          Çarşıda her sanat bölümü, ayrı sokaklarda toplu bir halde iken zamanla karışmış ve bazı sanatlar da kaybolduğundan yerini diğer esnaf almıştır.

          Kapalı Çarşı bugün 30.702 metre kare sahayı işgal etmektedir. 18 kapısı bulunmaktadır. Hanlar hariç 3.000 kadar dükkanı havidir. Fatih zamanında 1.000 den fazla dükkanı ihtiva ettiğine nazaran şehrin artan nüfusu da düşünülünce, beş asırda artış miktarı pek çok değildir.

          Çarşıda 21 han, 5 cami, 1 mektep, 6 çeşme ve 1 şadırvan bulunmaktadır. Çarşı, 1894 yılındaki depremde yer yer yıkılmış olduğundan bir müddet kapalı kalmış, esnaf mecburen birçok yerlere dağılmış ve bilhassa Eminönü’ne fazlaca akın olmuştur. Bu suretle Yenicami civarındaki Arpacılar caddesi şereflenmiş, çarşının tanınmış birçok dükkanları burada açılmış ve zamanla etrafa yayılarak bugünkü büyük ticarethane ve mağazalar teessüs etmiştir. Kapalıçarşı, sözü geçen depremden sonra baştan sona tamir ettirilmiş olduğu halde eski mevkiini tekrar alamamıştır. Buna da başlıca sebep, dükkanların ufak olması ve piyasanın daha merkezi olan Eminönü'ne intikal etmiş bulunmasıdır. Mamafih bugün, şehrimizi ziyaret edenler ve bilhassa ecnebiler Kapalı Çarşı’yı görmek isterler. Ne çare ki birçok kısımları harap ve pek bakımsızdır. Hele her dükkan sahibenin kendi keyfine göre camekanlar, kepenkler yaptırması ve rengarenk boyatması yüzünden gittikçe pek acayip bir hal almaktadır.

Yazan : Tahsin Öz